Przełomowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego: Koniec “darmowego” zasiedzenia gruntów przez przedsiębiorstwa przesyłowe

Trybunał Konstytucyjny (TK) wydał we wtorek 2 grudnia 2025 r. orzeczenie, które może wywołać lawinę pozwów przeciwko przedsiębiorstwom przesyłowym. W pełnym składzie (przy dwóch zdaniach odrębnych) TK uznał, że dotychczasowa praktyka firm energetycznych jest niezgodna z Konstytucją. Chodzi o nabywanie przez zasiedzenie prawa do korzystania z prywatnych gruntów (służebność gruntowa o treści służebności przesyłu) bez wynagrodzenia i bez formalnego wywłaszczenia.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego P 10/16 a służebność przesyłu

Sprawa dotyczy infrastruktury (linii energetycznych, gazociągów itp.) wybudowanej na prywatnych działkach, często jeszcze w czasach PRL, bez uregulowanego statusu prawnego.

• Naruszenie ochrony własności: Trybunał orzekł, że korzystanie z cudzych nieruchomości pod pretekstem zasiedzenia, bez umowy i zapłaty, narusza konstytucyjne gwarancje ochrony własności.
• Szansa dla właścicieli gruntów: Wyrok otwiera drogę do odszkodowań dla tysięcy osób. Właściciele, których sprawy zakończyły się prawomocnie w ciągu ostatnich 10 lat, mają 3 miesiące na żądanie wznowienia postępowań.
• Wyzwanie dla branży: Przedsiębiorstwa przesyłowe muszą przygotować się na falę roszczeń finansowych.

Dlaczego Trybunał podjął problem służebności przesyłu? Luka prawna

Problem dotyczy nawet 20 milionów działek w Polsce. Do 2008 roku w polskim prawie nie istniała instytucja służebności przesyłu. Gdy przepisy te wprowadzono, uregulowały one sytuację nowych inwestycji, ale pozostawiły niejasność co do infrastruktury wybudowanej wcześniej (np. w latach 70. i 80.). Firmy energetyczne, broniąc się przed roszczeniami, masowo powoływały się na zasiedzenie, co sankcjonował przez lata Sąd Najwyższy.

To właśnie owa „możliwość odwoływania się do zasiedzenia”, usankcjonowana przez Sąd Najwyższy (m.in. w uchwałach z 2008 i 2013 r.), stała się tarczą dla firm energetycznych. Pozwalała ona unikać płatności za zaszłości historyczne. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego tę tarczę roztrzaskał, uznając, że prawo własności jest nadrzędne wobec interesu ekonomicznego przedsiębiorstw, nawet jeśli działają one w sferze użyteczności publicznej.

Co oznacza wyrok dla milionów właścicieli działek?

Konsekwencje tego wyroku będą odczuwalne w całym kraju. Szacuje się, że infrastruktura przesyłowa – od linii wysokiego napięcia, przez gazociągi, aż po wodociągi – znajduje się na nawet 20 milionach działek w Polsce. Dla właścicieli tych nieruchomości wtorkowe orzeczenie jest sygnałem do działania. Eksperci wskazują na dwa główne skutki dla obywateli:

1. Wznowienie postępowań: Właściciele, którzy przegrali sprawy sądowe z przedsiębiorstwami przesyłowymi w ciągu ostatnich lat, zyskali potężny oręż. Mają oni teraz zaledwie 3 miesiące na złożenie żądania wznowienia postępowań, które zakończyły się prawomocnie w okresie ostatnich 10 lat.
2. Nowe pozwy: Należy spodziewać się lawiny nowych powództw o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z gruntu oraz o ustanowienie odpłatnej służebności przesyłu na przyszłość.

Jakie roszczenia przesyłowe przysługują za słup na działce?

Wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości

To roszczenie dotyczy okresu, w którym rurociąg lub słup stał na Twojej działce bez Twojej zgody i bez tytułu prawnego (czyli bez umowy, decyzji administracyjnej lub wyroku sądu). Możesz żądać zapłaty tylko za ostatnie 6 lat wstecz od momentu wniesienia pozwu lub zawezwania do próby ugodowej. 

Ustanowienie służebności przesyłu za wynagrodzeniem

To roszczenie ma na celu uregulowanie stanu prawnego na przyszłość. Skoro słup lub rurociąg ma tam zostać, przedsiębiorstwo musi mieć do tego prawo, a Ty powinieneś dostać rekompensatę. Służebność przesyłu to wpis do księgi wieczystej, który daje firmie prawo wstępu na działkę w celu konserwacji i naprawy urządzeń. W zamian za to ograniczenie Twojego prawa własności, firma wypłaca Ci jednorazowe lub (rzadziej) okresowe wynagrodzenie.

Wynagrodzenie za służebność przesyłu powinno pokrywać:

• Współkorzystanie z gruntu przez firmę.
• Obniżenie wartości działki (np. jeśli spadła jej atrakcyjność inwestycyjna).

Roszczenie o usunięcie lub przesunięcie urządzeń (roszczenie negatoryjne)

Jest to żądanie usunięcia słupa z działki lub przesunięcia go w miejsce mniej uciążliwe (np. w granicę działki). Jest to roszczenie najtrudniejsze do wyegzekwowania. Sądy często oddalają je, powołując się na zasady współżycia społecznego (ważny interes społeczny dostarczania prądu tysiącom ludzi jest ważniejszy niż interes jednego właściciela) lub na zbyt wysokie koszty techniczne takiej operacji.

Służebność przesyłu po wyroku Trybunału Konstytucyjnego – podsumowanie

Przełomowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego uznał za niekonstytucyjną wieloletnią praktykę, która pozwalała przedsiębiorstwom przesyłowym na nabywanie służebności gruntowej przez zasiedzenie bez wynagrodzenia dla właścicieli. Decyzja ta kończy erę „darmowego” korzystania z prywatnych gruntów przez energetykę i otwiera drogę do roszczeń finansowych dla właścicieli nawet 20 milionów działek. Obywatele zyskują prawo do żądania zapłaty za bezumowne korzystanie z nieruchomości oraz ustanowienia odpłatnej służebności przesyłu, a osoby, które przegrały sprawy w ciągu ostatniej dekady, mają 3 miesiące na wznowienie postępowań. 

Cały artykuł dostępny jest w portalu prawo.pl